این نوشته در پی تشریح رابطه خودمانی انسان با خداوند است.

وقتی در نماز می گوییم؛ ایاک نعبد و ایاک نستعین، یعنی؛ ای خدا، ما تنها تو را می پرستیم و ما تنها از خودت یاری می جوییم .

نکته بسیار ظریفی در این آیه وجود دارد که شاید تا به حال به آن دقت نکرده باشیم . اکثر مفسران این تقدم مفعول(ایاک) بر فعل(نعبد و نستعین) را حمل بر اختصاص و انحصار عبودیت و استعانت ما از درگاه خداوند می دانند غافل از اینکه این انحصار دو طرفه است. یعنی عبودیت و استعانت، هم منحصر در خداوند است و هم منحصر در انسان است . یعنی این انسان است که به تنهایی از میان سایر موجودات فاعل عبودیت و استعانت است. و این نکته بسیار مهمی است که تنها اهل نظر به آن دقت کرده اند.

لحظه ای بیندیشیم اگر انسان خلق نمی شد چه کسی آنگونه که انسان خداوند را پرستش می کند پرستش می کرد ؟

از دیدگاه عارفان حساب و کتاب خالق و مخلوق علی السویه تقسیم شده است. یعنی خداوند تعالی و انسان همه چیز را میان خودشان تقسیم کرده اند. چگونه ؟

عارفی می گوید: و لولاه و لولانا لما کان الذی کانا

ای خدا اگر تو نبودی و اگر ما انسانها نبودیم آنچه که اکنون هست ، نبود..

سپس ادامه می دهد؛

فاعطیناه ما یبدو به فینا و اعطانا          فصار الامر مقسوما بایاه و ایانا

یعنی ای خدا اگر ما انسانها را خلق نمی کردی، چگونه تجلی اسماء و صفاتت امکان پذیر می شد؟ پس این امری است که میان ما انسانها و خداوند تقسیم شده است.

نکته بسیار مهم دیگر اینکه ایاک نعبد و ایاک نستعین گفتن ما در طول ایاک نعبد و ایاک نستعین گفتن انسان کامل و وجود مقدس حضرت بقیه الله است. اگر آنگونه که امام به ما می آموزد ایاک نعبد بگوییم حق نماز را ادا کرده ایم .

و نکته آخر اینکه آنچه گفته شد را می توان در تفسیر وَلِتُصْنَعَ عَلَی عَیْنِی این آیه از دیدگاه عارفان دنبال کرد؛

 أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّی وَعَدُوٌّ لَّهُ وَأَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِّنِّی وَلِتُصْنَعَ عَلَی عَیْنِی

خداوند در این آیه به مادر موسی که با نگرانی می خواهد طفل خود را از ترس فرعونیان به نیل بیندازد می گوید در مقابل دیدگان و نظارت من این موسی تربیت خواهد شد. این است مقام انسان که مخلوق خداوند مهربان و تربیت شده به دست اوست. همان عارف می گوید بر اساس این آیه ؛

فانا عینه فاعلم اذا ما قلت انسانا

ما عین الله هستیم پس آنگاه که نام انسان را می بری فراموش نکن که درباره چه کسی صحبت می کنی . 

در دعایی که از امام سجاد(ع) برای وقت سحر نقل شده، حضرت در کنار خانه خدا در سحرگاهان که حرم ساکت و آرام است و مردمان به خواب رفته اند با خداوند مهربان اینچنین نجوا می کند ؛

منزهی ای خدای من، بندگانت سرکشی و نافرمانی ات می کنند گویی که تو را نمی ببینند. و تو همچنان بردباری، گویی که اصلا کسی از فرمانت سرپیچی نکرده است .

آنچنان بندگانت را دوست داری و با مهربانی با آنها رفتار می کنی گویی که به آنها نیازمندی، در حالی که ای سرور من؛ تو از آنها بی نیازی .